मीनराज बसन्त  । यतिबेला सगम्र विश्वको ध्यान र चासो कतारमा छ । कारण सबैलाई थाहै छ– फिफा विश्वकप, २०२२ ।

नोभेम्बर १९ मा कतारमा विश्वकप उद्घाटन समारोह चलिरहेको थियो । उद्घाटन कार्यक्रमकै बीचवर्तमान कतारी राजा सेख तमिम बिन हमाद अल थानी बसिरहेको ठाउँबाट उठे । माइक अगाडि गए । एकछिन तालीको गडगडाहट सुनियो । त्यसपछि अरबी भाषामा छोटो मन्तव्य दिए । मन्तव्य त्यति धेरै त बुझिनँ । तर,हेर्दै गर्दा भावुक बनिहालेँ । कता–कता आँखा रसाएझैं भए । 

उसो त कतारमा विश्वकप भइरहँदा नेपाल बसेरम भावुक हुनुपर्ने पक्कै होइन । सायद, यसलाई अनेक तरहले व्याख्या वा व्यंग्य गर्न सकिएला । यसको पछाडि त्यस्तो ठूलो कुनै कारण छैन । तर, यो भावुकता अकस्मात्, बिनाकारण आएको पनि होइन ।

मान्छे संवेदनशील र संवेगात्मक प्राणी हो, जगजाहेर छ । ठूला बम–बारूदले नछुने मान्छेलाई स–साना कुराले छोइरहेका हुन सक्छन् । उदाहरणका लागि घरमा पालिएको एउटा कुकुरलाई नै लिऊँ न ! बाहिर क्रान्तिकारी, कठोर र निर्मम देखिने मान्छे पनि घरमा पालिएको त्यही कुकुरसँग कोमल बन्छ । प्रेमिल बन्छ । कुकुरबिरामी हुँदा होस् वा मर्दा, भावुक बन्छ । सहानुभूति दर्शाउँछ । खिन्न हुन्छ। किनकि उक्त व्यक्ति कहीँ न कहीँ चेतन–अवचेतन मनद्वारा कुकुरसँगजोडिएको हुन्छ । सायद, कतारलाई लिएर मेरो भावुकता पनि यस्तै केही हुन सक्छ ।

...

न्यून तथा मध्यवर्गीय जीविका हुनेहरुको जीवन सधैं वैकल्पिक हुन्छ । यी वर्गले वैकल्पिक जीवनमा संघर्ष पनि विकल्पमै गरिरहनुपर्ने हुन्छ । यस्ता विकल्पमध्येअपवादलाई छाडेर धेरैको पहिलो विकल्प बन्छ, वैदेशिक रोजगारी । त्यो पनि खाडी मुलुकमा ।

वैदेशिक रोजगारीकै सिलसिलामा सन् २००८ मा पहिलोपटक कतार पुगेँ । १९ वर्षको कलिलो उमेर । जुँगाको रेखी पनि राम्रोसँग बसिसकेको थिएन । त्यसमाथि विशुद्ध गाउँले ठिटो । भन्दा अतिशयोक्ति वा अतिरञ्जनात्मक सुनिएला ! सिँगान पनि राम्रोसँग पुछ्न आउँदैनथ्यो । लामो समयसम्म मैले चोरीऔंला र बुढीऔंलाले तल्लोपट्टिबाट नाकका दुई पोरा समातेर सिँ...गर्थें । यसो गर्दा सिँगान हत्केलामा झथ्र्यो । र, त्यो झट्कारेर फ्याँक्थेँ । यसो भन्नुको अर्थ हो, कच्चा उमेरमै परदेश हेलिएको थिएँ ।

आमयुवाको झैैँ मेरो पनि सपनाको चंगा उडाउने रहर थियो होला । आमयुवाको झैँ मेरो पनि सुन्दर भविष्यको सुनौलो खाका थियो होला । छन त के–के थियो थियो नि ! तर, यी सबैका सामु बलियो विकल्प भनेकै वैदेशिक रोजगारी थियो । र, त्यसका अगाडि म कमजोर बनेँ । 

वैदेशिक रोजगारीमा जानुअघि भारतमा अध्ययन गरिरहेको थिएँ । दाइ मेरो कतारमै हुनुहुन्थ्यो । उहाँकै सुझावअनुसार जागिरमुखी प्राविधिक शिक्षा अध्ययन गरिरहेको थिएँ । पछि उहाँले नै चाँजोपाँचो मिलाउनुभयो । यसरी दोहाको सुक नजदास्थित स्काइनेट कम्पनीमा प्राविधिकका रुपमा पुगेँ । यद्यपि जे कामका लागि गएको थिएँ, त्यो भएन । जाँदासाथ नै उक्त कम्पनीमा सेल्सम्यानका रुपमा काम गर्नुपर्ने भयो । श्रम नै गर्न गएको मान्छेलाई यसले तात्विक फरक पारेन ।

त्यो कतार :

मेरो जस्तै कतारको पनि आफ्नै संघर्षको कथा छ । इतिहास केलाउँदै जाँदा सन् १९१६ देखि बेलायती उपनिवेश बनेको भेटिन्छ । तर, कतारले ‘ब्ल्याक गोल्ड’ अर्थात् तेलका कुवाको खोजी गर्दा कतार देशका रुपमा अस्तित्वमै आइसकेको थिएन । यो अंग्रेजको कब्जामा थियो, आफैंमा स्वतन्त्र थिएन । 

सन् १९२२ को शताब्दीतिर त्यहाँका मान्छेको दैनिकी हुन्थ्यो; माछा मार्ने र समुद्रबाट मोती टिप्ने । त्यतिबेला जम्मा १२ हजार वर्गकिलोमिटरमा फैलिएको भूभागका मान्छे माछा मार्दै भारतको केरलासम्म पुग्थे । यसमा एउटा कारण, उक्त खाडी क्षेत्रलाई बसोबासका लागि पनि उपयुक्त ठानिँदैनथ्यो । आज पनि कतारमा व्यापार÷बिजनेस गर्ने आप्रवासीमध्ये धेरै केरलावासी नै छन् । त्यहाँ भेट्ने हरेक दोस्रो मान्छे हिन्दी बोल्ने भेटिन्छ । सायद यसमा इतिहासको पनि आंशिक गठजोड हुन सक्छ ।

म २००८ मा कतार केही थिएन । केही थिएन त नभनौं । तर, जस्तो हिजोआज छ त्यस्तो थिएन । गाउँबाट पहिलोपटक काठमाडौँ आएर सीधै दोहा उत्रेको मान्छे म । तुलनात्मक रुपमा त्यहाँ भौतिक विकास थियो नै । तर, त्यो समयानुकूलको पूर्ण विकास भने थिएन ।

मलाई सम्झना छ– हिमालयको मान्छे एकैपटक खाडीको भुङ्ग्रोमा ओर्लिएको थिएँ । सेप्टेम्बरमै पनि गर्मीले तहल्का मच्चाइरहेको थियो । तातो लू चलिरहेको थियो । म सीधै तातो हावा खाँदै सुक नजदा पुगेको थिएँ । पहिलोपटक बोइङ जहाज चढ्न पाउनुको खुसी कतार उत्रेसँगै सेलाएको थियो । तातो त त्यहाँ मौसम मात्रै थियो कि आफ्नै मन । 

पहिलोपटक त्यति धेरै अनुभव सँगाल्न नपाएको म पुनः दास्रोपटक कतार गएँ, सन् २०१३ मा । अल तामेज नामक कम्पनीको श्रमिक बनेर । दाइ पहिलेदेखि नै त्यही कम्पनीमा हुनुहुन्थ्यो । यसपटक म पनि उहाँकै कम्पनीमा गएँ । तर, सप्लाई कम्पनी भएकाले विभिन्न ठेक्काका कम्पनीसँग बेचिइरहेँ; कहिले सिटी सेन्टरपछाडिको ओमन एम्बेसी, कहिले अल नासरको अल सइद अडिट फर्म ।

दोस्रोपटक पनि मेरा आँखाबाट कतार झन्झैझन्डै उस्तै देखियो, जस्तो पहिले थियो । एउटा मामुली श्रमिकका आँखाबाट देखियोस् पनि कस्तो ! उही पुरानो दोहा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल (अहिले सो एरपोर्ट कतार इमिरी एयर फोर्स, कतार इमिरी फ्लाइट, रिजन जेट, गल्फ हेलिकप्टरका लागि प्रयोग हुन्छ । अरु सबै उडान तथा सेवा हमाद अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलबाट सुचारु हुन्छ ।) । त्यही कर्नेस, त्यही सिटी सेन्टर । यी सबका बाबजुद कतारमा पूर्वाधार तयार हुँदै थियो । सुक नजदाको विशाल मार्केट खाली गरिएको थियो । त्यहाँका कम्पनीहरु तितरबितर भएका थिए । अलफरदान एक्सचेन्ज अन्तै सरिसकेको थियो । 

यसरी झन्डै चार वर्षको अवधि कतारमा गुजारेँ । यो अवधिमा त्यहाकाँ विभिन्न ठाउँमा मेरो पसिना चुहिएको छ । सुक नजदा, इरानी मार्केट, सोफीटेल, जैदा ब्रिज, मिसैद, अल वक्रा, नजमा, अलखोर, सनैया, अल रयान, अलफरदानसँगको गहिरो चिनजान छ । विभिन्न सडक, राउन्डबोटमा हिँडेका पदचाप छन् । काम गरेका कम्पनीको छाया छ । समुद्रको नुनिलो पानीको स्वाद याद छ । यसरी सम्झनामा आउने कतारका अनेक ठाउँ छन्, जुन आज ठाउँ त छ तर संरचना छैन । कतै अर्कै नयाँ संरचना बनेको छ । यतिबेला ती सबै ठाउँ आँखामा रिलझैँ घुमिरहेका छन् । तर, अब त रिल धुलाउने प्रविधि पनि गइसकेको छ क्यारे !

सम्झना भनेका मान्छेलाई जीवित र जागृत बनाइरहने चिज हुन् । कतारसँगका यस्तै सम्झनाहरु छन् मेरा पनि । दुई–दुईपटक बिदेसिएर पनि उल्लेख्य प्रगति (समाजमा प्रगतिको जुन मान्यता छ) गर्न सकिएन । तर, आफूजस्ता श्रमिकको कथा लेखेँ, उपन्यास मुदिरमा । खाडीबाट मैले कमाएको सबैभन्दा सुन्दर चिज पनि यही हो । 

यसरी आफूले श्रम–पसिना खर्चिएको ठाउँमा विश्वकप आयोजना हुँदा नोस्टाल्जिक बन्नु स्वाभाविक हो । सायद, यही संवेदनाले छोएर म पनि अनावश्यक भावुक भएको हुन सक्छु । खैर ! संवेदनाका अघि कसको के लाग्छ ।

यो कतार :

प्रविधि र परिवर्तनलाई आत्मसात् गरेको कतारले सन् २०२२ सम्म आइपुग्दा ठूलो छलाङ मारेको छ । यसको गतिलो उदाहरण चलिरहेको विश्वकपलाई नै मान्न सकिन्छ । कुनै बेला एउटा मात्रै स्टेडियम (खलिफा स्टेडियम) रहेको कतारमा अहिले अत्याधुनिक आठवटा स्टेडियम बनिसकेका छन् । सडक, ब्रिजदेखि मेट्रोसम्म बनेका छन् । यिनमा मजस्तै हजारौँ नेपालीको श्रम र पसिना बगेको छ । कतिले त कतारमा आयोजना भइरहेको विश्वकपलाई ‘चिहानमाथि विश्वकप’ पनि भनेका छन् । 

र, अन्त्यमा कतार हामीजस्ता न्यून तथा मध्यम वर्गीय परिवारको अन्नदाता हो । देशको राजनीति अवस्था, भ्रष्टाचार, बेथिति आदिले मजस्ता युवाहरु आज पनि तिनै खाडी मुलुकमा गइरहेका छन् । तर, यसो भन्दैमा कतार हाम्रो ‘ईश्वर’ कदापि होइन । त्यही कतारमा विश्वकपलक्षित संरचना बनाउँदा हजारौँ नेपाली श्रमिकले आफ्नो जीवन र सपना गुमाएका छन् । कतार सम्झिरहँदा यो दुःखद पाटोलाई नजरअन्दाज गर्न भने कसैगरी सकिँदैन ।

१७ मंसिर २०७९ मा नयाँ पत्रिकाको साप्ताहिक परिशिष्टांक 'झन् नयाँ' मा प्रकाशित ।

मीनराज बसन्त ।  डेनमार्कको राजधानी कोपनहेगन । त्यही कोपनहेगनको मुटु बाउसभ्या, ड्रागोर, सोन्द्रे रूट हुँदै किओलिसको एउटा सार्वजनिक बस गुड्छ, २५०–एस । 

पहेंलो रङको उक्त बसको स्टेयरिङमा प्रायः एक जना महिलाको हात हुन्छ । निलो सर्ट, धर्के टाई, कम्पनीको लोगो अंकित कालो विनसिटर, कालै ब्याग बोकेर त्यहाँका चिल्ला सडकमा बस हाँक्ने उनी हुन्, सपना खड्का । 

करिब पाँच हजार नेपाली भएको देशमा खड्का पहिलो नेपाली महिला चालकसमेत हुन् । उनले २५०–एसबाहेक नरेपोर्ट हुँदै रिपार्केन, एमद्रुपभेज रूटमा १४ नम्बरको बस पनि चलाउँदै आइरहेकी छिन् । 

उनले डेनमार्कका सडकमा सार्वजनिक बस चलाउन थालेको एक वर्षभन्दा बढी भइसकेको छ । झट्ट सुन्दा सजिलोजस्तो लागे पनि सुनिएजस्तो सजिलो भने छैन । तर, कोसिस गर्दा नहुने भन्ने पनि त केही छैन फेरि । 

बेरोजगारीले दिएको अवसर

बागलुङ सिगाना घर भएकी खड्का सन् २०१६ मा डेनमार्क गइन् । त्यसअघि नै उनका श्रीमान् मोहन खड्का त्यहाँ पुगिसकेका थिए । गएको दुई वर्ष हाउसकिपिङ र अन्य सामान्य काममा अल्झिइन् ।

‘यता साना छोराछोरी नेपालै छोडेर गएकी थिएँ । सधैं छोड्ने कुरा भएन भनेर पछि लगे । त्यसपछिको दुई वर्ष बच्चाकै स्याहारसुसारमा गुज्रियो, काम नगरीकन बसें ।’तिनै छोराछोरीको भेकेसन पारेर सपरिवार नेपाल आएकी खड्काले भेटमा बेलीविस्तार लगाइन् । 

चाहे जोसुकै होस्, परदेशी भूमिमा सबैभन्दा पहिलो समस्या भनेको भाषा हो । खड्कालाई पनि सोही समस्या हुने नै भयो । समस्यालाई गहिरोसँग महसुस गरेकी उनले दुई वर्ष खाली बस्दा डेनिस भाषा सिकिन् । 

त्यसो त दुई वर्ष काम नगरे पनि सरकारले प्रदान गर्ने बेरोजगार भत्ता उनले मासिक रुपमा बुझिरहिन् । उक्त भत्ता पनि एक खालको इन्स्योरेन्सजस्तै रहेछ । पहिले कमाइ हुँदा निश्चित रकम आफूले तिर्ने र पछि नहुँदा सरकारले दिने ।

मीनराज बसन्त ।  दैनिकजसो हजारौं युवा वैदेशिक रोजगारीमा गइरहेका छन् । तीमध्ये धेरैजसो युवाहरुको एउटै भनाइ हुन्छ– देशमा केही गर्ने वातावरण छैन । 

देशमा केही गर्ने वातावरण छैन, गर्न सक्ने अवस्था छैन वा गर्न सकिँदैन यी फरक कुरा हुन् । तर, पछिल्लो समय देशमै, अझ भनौं गाउँमै तरकारी खेती गरेर गतिलो उदाहरण बनेका व्यक्ति हुन्, बागलुङ नगरपालिका–१३ पैयुँपाटाका किशोर पाठक । 

त्यसो त किशोर वैदेशिक रोजगारीमा नगएका भने होइनन् । दुबई, साउदी अरब, मलेसियालगायत मुलुकमा १६ वर्षभन्दा बढी समय बिताए । हिजोआज भने उनी गाउँमै व्यावसायिक तरकारी खेतीमा रमाइरहेका छन् । तरकारीमा पनि उनले विशेष गरी टमाटरलाई जोड दिएका छन् । 

लामो समय विदेश बसेर आएका किशोर फेरि किन अर्को मुलुक गएनन् ?  र, कृषिकर्मतिर आकर्षित भए ?

‘सबै कुराको ट्रेन्ड हुन्छ,’ किशोर बेलिविस्तार लगाउँछन्, ‘जति बेला म विदेश गएँ, माहोल नै त्यस्तै थियो । केही अपवादलाई छोड्ने हो भने विदेशमा दुःख गर्दा दुई–चार पैसा कमाउन सक्ने अवस्था पनि थियो । हामीजस्ता मध्यम वर्गको पहुँच त्यही दुबई, कतार, मलेसिया थियो । अहिले एकातिर युद्धको लहर चलिरहेको छ, अर्कोतिर महँगी । हिजोको तुलनामा महँगी अचाक्ली बढ्यो तर सोहीअनुसार तलब बढेन । यी कारणले पनि विदेश जान उचित देखिनँ । ‘केही न केही’ गरौं भन्ने सोच बनाउँदा यतातिर लागियो । 

तालिमले दिएको आँट

उनको ‘केही गर्ने आँट’ त्यसै भने आएको होइन । एकपटक गाउँकै त्रिभुवन उच्च माविमा दुई महिने बेमौसमी तरकारी खेतीको तालिम आयो । उनी घरमै भएको मौका थियो त्यो । आफू घरमा पनि र खाली पनि भएकाले तालिममा सहभागी भए । कम्तीमा केही नयाँ चिज सिकिन्छ भन्ने उनलाई लागेछ । 

‘सके आफ्नै केही गरौंला । सकिएन भने पनि केही गर्न खोज्नेलाई सुझाव–सल्लाह दिऊँला भन्ने लागेर तालिम जोइन गरेँ,’ उनले सुनाए । 

तालिम सकियो, राम्रै भयो । तर, तालिममा सिकेको ज्ञान कहाँ कसरी प्रयोग गर्ने ? यसबारे सोच्न थाले । यसबीचमा दैनिक पत्रिका, सामाजिक सञ्जालहरु हेरेँ, अध्ययन गरे । अहिलेको आवश्यकता र ट्रेन्ड के हो भनेर खोज्दै जाँदा आफूले तालिम लिएकै विषय कृषिखेती भएको पाए । त्यसपछि त के चाहियो र ! उनै यतैतिर लागे । नाम दिए, पैयुँपाटा नमुना बहुद्देश्यीय कृषि तथा पशुपन्छी फर्म ।

गाउँमा तरकारी खेतीको चुनौती

गाउँमा प्रत्येक घरजसो तरकारी खेती हुन्छ । आफ्ना लागि खान पुग्ने सागसब्जी घरमै उत्पादन गर्छन् । खेती नहुनेले पनि अर्काको जग्गा कमाएर गरिरहेका हुन्छन् । यस्तो अवस्थामा गाउँमै कृषिखेती थाल्नु जोखिम थियो । किशोर भन्छन्, ‘जोखिमसँगै आशा पनि प्रशस्तै थियो । किनभने, घरमा खानका लागि उत्पादन गर्ने कृषिको प्रविधि र मैले फर्ममा अवलम्बन गर्ने प्रविधि फरक छ । 

मानौं, आफ्ना लागि तरकारी उत्पादन गर्ने कृषकले विभिन्न रासायनिक मल, कीटनाशक औषधि प्रयोग गर्नुहुन्छ । त्यसमा मात्रा पनि नमिल्न सक्छ, दिन र समय नमिल्न सक्छ । तर, मेरोमा त्यस्तो हुँदैन ।

हामी सबै कुरा जैविक नै उत्पादन गर्छौं । वेस्ट डी कम्पोजर प्रयोग गर्छौं । मात्रा र समयको ख्याल गर्छौं । यसले गर्दा पनि हाम्रो उत्पादनको गुणस्तर बढी हुन्छ ।’  ‘हामी यहाँ तरकारी उत्पादन गर्छौं । तर, नारायणगढबाट आइदिन्छ,’ उनी भन्छन्, ‘उपभोक्ताले त्यहाँको र यहाँको गुणस्तर एउटै हुँदैन भनेर बुझ्नुपर्छ ।’

दुविधाजन्य स्थानीय बजार

हरेक क्षेत्रमा प्रतिस्पर्धा हुन्छ, हुनु पनि पर्छ । तर, कृषिकर्ममा लागेको किशोरले देखेको प्रतिस्पर्धा केही अनौठो छ । ‘प्रतिस्पर्धा त छ, उल्टो । कृषकहरुबीच नै तँछाडमछाड गर्ने, गिराउने प्रवृत्ति बढी छ,’ उनी गुनासो गर्छन्, ‘राज्यले पनि यस क्षेत्रमा कुनै संकलन केन्द्र राखिदिएको छैन । 

संकलन केन्द्र नहुँदा र उत्पादन आफैंले बजार पठाउँदा व्यापारीअनुसार भाउ तोकिन्छ । यसले हामीजस्ता कृषकलाई पीडा हुन्छ ।’

किशोरले भनेको कुरा गलत होइन । यसमा राज्यले ध्यान दिई उपसंकलन केन्द्र बनाइदिने, तरकारी खेती गर्नेलाई प्रोत्साहन गर्ने र बजार व्यवस्थापन गरिदिने हो भने सम्भवतः कुनै पनि कृषक मारमा पर्नुपर्दैन ।  

भाउ बिगार्ने नै किसान

मान्छेको शत्रु मान्छे भनेजस्तै भाउ बिगार्ने अरु कोही नभएर किसान नै रहेछन् । ‘मैले ११ वटा टनेल बनाएको छु । अर्को कुनै व्यक्तिले एउटा टनेल बनाएर आफूले खाने तरकारी लगाउँछ । जब त्यो तरकारी खाएर सकिँदैन उसले बेच्न थाल्छ,’ कसरी भाउ बिग्रन्छ भन्नेबारे उनी उदाहरण दिँदै सम्झाएँछन्, ‘खाएर नसकिएको तरकारी बेच्दा उसले बजारमा प्रचलित भाउ खोज्दैन । जतिमा पनि बेच्न तयार हुन्छ । यसो गर्दा उसको पनि बजार बिग्रन्छ र मेरो पनि । अझ त्यसले मजस्ता व्यावसायिक कृषिखेती गर्नेलाई प्रत्यक्ष असर पार्छ ।’ 

उद्देश्य

कुनै न कुनै काम गर्दा त्यसको पछाडि उद्देश्य अवश्य हुन्छ । यस्तै उद्देश्य छ किशोरको पनि ।  ‘मेरो उद्देश्य भनेको जैविक कृषिमार्फत बलेवा क्षेत्रमा तरकारीको पकेट क्षेत्र बनाउने हो,’ उनी प्रस्ट्याउँछन्, ‘कुनै बेला बागलुङ झोलुंगे पुल, नेपालजस्तो नक्साका लागि चिनिन्थ्यो भने अब तरकारी खेतीका लागि चिनाउन सकियोस् भन्ने हो ।’

आफूलाई एउटा पात्र मात्रै बताउँछन् । आफूबाहेक पनि अन्य साथीहरु पनि देश–विदेश गएर, अनुभव बटुलेर आएका छन् । उनीहरुले पनि विभिन्न क्षेत्रमा व्यावसायिक कृषि गर्दै आइरहेका रहेछन् । भोलिका दिनमा आफूले गरिरहेको कृषिखेतीबाट पनि केही युवा साथीले सिकेर नयाँ थालनी गरे भने त्यो पनि उनको उद्देश्यमा सहयोग पुग्ने एउटा इँटा बन्नेछ । 

राज्यको बेवास्ता

किशोरका अनुसार राज्यले कृषिकर्म गर्नेलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ । मुलुक पनि अझैसम्म कृषिप्रधान भनेरै चिनिएको छ । सीमित मान्छेले गरेको कृषिकर्मले असीमित मान्छेहरुको पालनपोषण भइरहेको छ । ‘मानौं, टमाटर धेरै भयो र बिक्री भएन रे ! त्यसलाई  खेर जान नदिन एउटा सस फ्याक्ट्री हुनुपर्र्छ । यसो भयो भने बजारमा नजाने टमाटरको सस बनाएर अर्कै तरिकाबाट प्रयोग गर्न सकिन्छ,’ उनीसँग सम्भावना र उपाय पनि छ ।

यस्तै गाउँमा फलेको उत्पादन गाउँमै खपत गर्ने मानसिकता बस्नुपर्छ । यो चेतना दिने भनेको वडा सञ्जालसहित राज्यले हो । तर, यतातिर राज्यले खासै ध्यान नदिएकोप्रति उनको गुनासोबाहेक केही छैन । 

स्वास्थ्य सरोकार 

आफ्नो फर्ममा वेस्ट डी कम्पोजर प्रयोग गर्दै आइरहेका छन् किशोर । भारतको गाजियवादस्थित राष्ट्रिय कृषि अनुसन्धान केन्द्रका एक कृषिविज्ञको टिमले प्रतिपादन गरेको प्रविधि रहेछ वेस्ट डी कम्पोजर । उनका अनुसार यसबाट हरेक चिज बनाउन सकिन्छ । यसमा चाहिने भनेको दालबाली र भेलि मिश्रण गरेर लिक्विडिटी फर्ममा ल्याएर बिरुवालाई दिइन्छ । गाउँघरकै झारपात प्रयोग गरी कीटनाशक विष पनि यसबाटै बनाउन सकिन्छ । जसले गर्दा स्वास्थ्यमा युरिया, डीएपीजस्ता रासायनिक मलले गर्नेजस्तो असर गर्दैन । 

आम्दानी र रोजगारी

किशोरले टमाटर खेती गरेको धेरै भने भएको छैन । गत फागुनदेखि मात्रै सुरु गरेका हुन् । सिक्ने प्रक्रियामै रहेका उनले यो असारमा पहिलो छिमल टमाटर टिपेको बताउँछन् । 

चार हलको मेलोमा एघारवटा टनेलमा तरकारी लगाएका उनले हाल तीन जनालाई प्रत्यक्ष रोजगारी दिएका छन् । दैनिक पाँचदेखि ७ क्यारेटसम्म टमाटर टिप्ने उनको मासिक आम्दानी डेढ लाखसम्म छ । यसका लागि उनले करिब १४ लाख रुपैयाँ मात्रै लगानी गरेको बताउँछन् । 

 
मीनराज बसन्त । इतिहासमा लेखिएको छ— असिरीयाका राजालाई ‘शाहजादी’ पीत गुलाब मन पर्थ्याे । मन परेकै कारण यसैसँग अघोर प्रेम गर्थे । 

तर, मुगल बेगम नुजरहाँको मन भने रातो गुलाबमा थियो । रातो गुलाब नै प्रिय लाग्थ्यो उनलाई । मुगलानी जेबुन्निसा आफ्ना फारसी भाषामा लेखिएका सायरीहरुमार्फत भन्ने गर्दथे— ‘म यतिविघ्न सुन्दर छु कि मेरो सौन्दर्य देखेर गुलाबको रंग पनि फिक्का लाग्नेछ ।’

कुनै पनि उद्यानको मूल्यांकन त्यसमा फुलेका फूलहरू, तिनको सुगन्ध–सौन्दर्यताबाट प्रष्टिन्छ । जहाँ गुलाब हुँदैन त्यहाँ न वाटिका, वाटिकाझैं लाग्छ । न अन्य फूलहरू फूलसरह लाग्छन् । गुलाब एक मात्र यस्तो फूल हो, जसले अन्य सबै फूलहरुको एकमुष्ट भुक्तानी गरिदिन्छ । अर्थात् अन्य फूलहरुबीचको दूरी एक्लैले परिपूर्ति गरिदिन्छ । 

सायद यही बहानामा यसपालीको प्रणय दिवसमा पनि लाखौं कलिला गुलाबको हत्या गरेर मनाउने छन् मान्छेहरुले । र बाँड्नेछन्, अनेकन खुसीहरु ।

कुनै पनि शब्दमा जति अभिव्यक्त गरे पनि सदा अपुग रहने भनेकै एक मात्र तत्व हो, प्रेम । संसारमा प्रेमलाई सूत्र बनाएर एक–से–एक उत्कृष्ट काव्य सिर्जना भएका छन् ।

हाम्रै नेपाली समाजमा पनि प्रेम उदार र फराकिलो बन्दै गइरहेको छ । प्रेम अभिव्यक्तिका पुल–पुलेसाहरु थपिँदै गइरहेका छन् । विशेषतः अहिलेको दोस्रो पुस्ताले यसलाई मनग्य महसुस गरिरहेको पाइन्छ । नेपाली साहित्यमा पनि प्रेमलाई आधार बनाएर थुप्रै कृति लेखिएका छन् । गजल, मुक्तक, हाइकुदेखि सुगम गीत–संगीतको फाँटमा समेत उत्तिकै मौलाउँदो छ प्रेम । 

सायद, प्रेमल नै बाँचेको छ क्यारे यो संसार पनि । 

त्यही प्रेमलाई पर्वको रुपमा रुपान्तरित गरी प्रत्येक अंग्रेजी वर्षको दोस्रो महिना यानकी फेब्रुअरी १४ का दिन यसलाई प्रेम पर्वको रूपमा मनाइँदै आइएको छ । नेपाली समाजमा यो मनाउनु कत्तिको जायज छ, यसमाथि छुट्टै बहस जरुरी छ । 

भ्यालेन्टाइन्स डे वा प्रणय दिवस यसैका सापेक्ष नामहरु हुन् । सन् ४९६ (मिति पनि विवादित छ) मा सेन्ट भ्यालेन्टाइन नाम गरेका एक व्यक्ति थिए । उनले आफ्नो प्रेमलाई जीवन्त बनाउका निमित्त प्रेमकै लागि समर्पण स्वरुप प्राण आहुती गरे । 

तर, यिनकै नाममा पनि विभिन्न तर्कनाहरु प्रस्तुत भइरहन्छन् अझै पनि । कोही सेन्ट भ्यालेन्टाइनलाई चर्चको पादरी भएको बताउँछन् भने कोही तत्कालीन रोम साम्राज्यका सेना भएको दाबी गर्छन् । यद्यपि यी र यस्तै मतभेदका बीच पनि उनलाई सच्चा प्रेम प्रणेताका रुपमा लिइन्छ । र, उनकै सम्झनामा ‘भ्यालेन्टाइन्स डे’ मनाउने गरिएको पाइन्छ, तत्समयदेखि । 

उसो त प्रेमको पहिलो पुजारी पनि सेन्ट भ्यालेन्टाइनलाई नै मानिन्छ । उनले नै प्रेमको नाउँमा पहिलो प्रेमपत्र लेखे भन्ने विश्वास पनि छ संसारभरका प्रेम पुजारीहरुलाई । इतिहासलाई हेर्ने हो भने तेस्रो शताब्दीतिर रोमन राज्यका राजा क्लाउडियस द्वितीयले सेनाहरु लडाइमा जानुपर्ने कारणले गर्दा कोही पनि वैवाहिक बन्धनमा बाँधिन नपाउने नीति ल्याए । तर, सेन्ट भ्यालेन्टाइनले उक्त नियमको उल्लंघन गर्दै आँफूखुसी सुटुक्क विवाह गरे । जसका लागि उनलाई मृत्युदण्ड दिइयो । तदुपरान्त उनकै सम्झनामा भ्यालेन्टाइन्स डे मनाउन थालिएको पाइन्छ । 

यति हुँदाहुँदै कुनै पनि धर्मग्रन्थमा उनको योगदान र प्रेमको चर्चा भएको भने पाइँदैन । तर, उनको त्यागको उच्च कदर गर्दै विश्वप्रसिद्ध लेखक चाउस, जोन डन विलियम्स, शेक्सपियरले आफ्ना कृतिमा सम्मान स्वरुप उनको नाम उल्लेख गरेर उनीप्रति सम्मान प्रकट गरेका छन् । तसर्थ यो प्रेमको पर्व धार्मिक हिसाबले भन्दा प्रेम गर्ने स्वाधिकारको पर्वको रुपमा मनाउने गरिन्छ । 

त्यही अनुक्रमलाई पश्चिमा पुस्ताले निरन्तता दिइरह्यो । र, आज पश्चिमा संस्कार नै हाबी हुँदै गइरहेको नेपालमा पनि बडो धुमधामका साथ युवाबीच ‘प्रेम दिवस’ मनाइन्छ । बर्सेनि भारतबाट करोडौंको गुलाब नेपाल भित्रिन्छ । 

एकतर्फ भ्यालेन्टाइनले लेखेको पत्र नै विश्वको पहिलो प्रेमपत्र हो भनिरहँदा अर्काेतर्फ हिन्दु धर्मग्रन्थका चर्चित र बौद्धिक पात्र श्रीकृष्णका लागि रुक्मिणीले लेखेको पत्र नै विश्वको सबैभन्दा प्राचीन र दुर्लभ प्रेमपत्र हो भन्ने प्रसंग पनि सँगसँगै जोडिन आउँछ । श्रीमद्भागवतमा उल्लेख गरिएअनुसार वृषभानुनन्दिनी रुक्मिणीले संस्कृतका सात श्लोकमा लेखेको प्रेमपत्र नै पहिलो प्रेमपत्र मानिएको छ । लेखिएको छ— 

श्रुत्वा गुणान् भुवन श्रृण्वतां ते । 

निर्विश्य कर्णविवरैर्हरतोऽङ्गतापम् ।।

रुपं दृशां दृशिमतामखिलार्थलाभं ।

त्वय्यच्युताविशति चित्तमपत्रमं मे ।। 

रुक्मिणी श्रीकृष्णलाई प्रेम गर्थिन् । एक दिन उनलाई थाहा लाग्यो कि उनका दाजु रुक्मीले उनको विवाह शिशुपालसँग गर्ने तय गरे । अनि श्रीकृष्णको नाममा सात श्लोकको प्रेमपत्र लेखेर कुण्डिनपुरका एक जना वटुकमार्फत श्रीकृष्णलाई सम्प्रेषण गरिन् । जब श्रीकृष्णलाई ब्राह्मण बटुकले रुक्मिणीद्वारा दिइएको पत्र थमाए, श्रीकृष्णले उनलाई नै पढेर सुनाउन आग्रह गरे । र, वटुकले उक्त पत्र सर्सर्ती पढेर सुनाइदिए पनि । 

यहाँ माथि उल्लेख गरिएको श्लोक तिनै सात श्लोकमध्यको अर्धश्लोक मात्रै हो । जसको अर्थ बन्छ—‘प्रभु, जबदेखि मैले हजुरका गुणहरु सुनेँ मलाई हजुर मन पर्न थाल्नुभयो । चाहन थालें मैले । हजुरमै समर्पित भइसकेँ म । यसर्थ मलाई हरण गरेरै भए पनि आँफूसँगै लैजानुहोस् । साँच्चिकै हजुरको आगमन भयो भने मैले प्रसाद स्वरुप हजुरलाई नै प्राप्त गर्नेछु । हजुर नै मेरो सबथोक हुनुहुन्छ, सबथोक ।’

हामी प्रेममा विश्वास गर्ने मान्छे हौं । प्रेम गर्ने कला छ हामीसँग । यहाँ सेन्ट भ्यालेन्टाइन र श्रीकृष्ण–रुक्मिणीको प्रसंगले पनि केवल पवित्र प्रेमलाई नै प्रस्ट्याउन खोजेको छ । प्रेममा कुनै जातीयता, धार्मिक या भौगोलिक अवस्था लागू नहुने भएकोले यस पर्वको विश्वव्यापीकरणमा सफलता मिलेको हो । पश्चिमा संस्कृतिमा भिजिसकेको यो पर्व पछिल्लो समयमा नेपालका युवायुवतीबीच पनि असाध्यै लोकप्रिय बनेको छ ।

मन परेको मान्छेलाई रातो गुलाब दिने, कार्ड पठाउने र कतिपय प्रेम सम्बन्धहरु यसै दिवसमा प्रस्ताव राखेर पनि सुरुवात हुने गरेका छन् । यति मात्रै होइन, सोही दिनमा अन्त्य गर्नेहरु पनि उत्तिकै भेटिन्छन् । 

विश्वमा गुलाबका अनेक रंग र प्रजाति भएत पनि प्रणय दिवसका लागि ‘रातो गुलाब’ (रेड रोज) उपयुक्त मानिन्छ । यो गुलाब प्रेम र मनोभावनाको सटिक प्रतीक हो । यसलाई प्रेम प्रस्तावनाका लागि नै अर्पण गर्ने प्रचलन नेपाली समाजमा पनि झांगिइसकेको छ । यदि कसैले फूल अस्वीकार गरिदिएको खण्डमा उसप्रति गरेको प्रेमको लगानी डुब्यो भन्ने संकेत गर्दछ । यही प्रेमको अभियानलाई सफल बनाउन विश्वमा अर्बौैं अर्ब गुलाबका फूलहरुको बली दिइन्छ । हत्या गरिन्छ । 

र, दुनियामा कुनै बेला एउटा यस्तो देश थियो, जहाँ भ्यालेन्टाइन्स डे का दिन रातो लगाउन र बेच्न प्रतिबन्ध लगाइएको थियो । जुन देश हो, साउदी अरब । पछिल्लो समयमा त्यसलाई खुकुलो पारिएको छ । तर, भ्यालेन्टाइन्स मेन्सन गर्न नपाइनेसमेत भनिएको छ । 

अब अर्काे पाटोको चर्चा गरौं । ‘भ्यालेन्टाइन्स डे’ समाजमा कुरीति र कुसंस्कारलाई पनि सँगसँगै लिएर आएको देखिन्छ । बहाना भ्यालेन्टाइनको पारी फूलहरुको हत्या, खुलेआम यौनजन्य क्रियाकलाप, उपहारको नाउँमा फजुल खर्च गरिनु यसका विकृत पक्ष हुन् । 

उसो त प्रेम गर्ने मान्छेका लागि हरेक दिन प्रणय दिवस साबित हुन्छ । लौकिक कुराहरूभन्दा आत्मिक सम्बन्ध नै प्रेम सम्बन्धहरु हुन् । तथापि पश्चिमा संस्कृतिलाई पछ्याउने नाममा नक्कल गर्दै आफ्ना मौलिक, जातीय तथा सामाजिक पर्वहरूलाई ओझेलमा पारेको देखिन्छ । आफ्ना मौलिक अनि परापूर्वकालदेखि चल्दै आइरहेका धर्म, संस्कृतिक जगेर्ना गर्न पछिल्लो पुस्ता उत्साहित छैन । यद्यपि प्रेममा समर्पित बन्न पाउने नैसर्गिक अधिकार सबैलाई छ । 

“पहिलो कृति नै दोस्रो कृतिको रचनागर्भ हो !” मेरो सन्दर्भमा पनि ठ्याक्कै यही कुरा लागू हुन्छ ।

२०७४ को एक गृष्मकालीन महिना । ‘मुदिर’ आएको एक वर्ष भएको हुँदो हो । कामविशेषले चितवन पुगेको थिएँ । प्रिय सखा कपिल अञ्जान भेटिए । नियमित भेट हुने शृंखला टुटेको थियो । सोचेको थिएँ– मित्रले हालखबर सोध्लान् । गजलजस्तो बनेको जिन्दगीको कुरा होला । गजलजस्तो बन्न नसकेको जिन्दगीको कुरा होला । गलत निस्कियो मेरो अनुमान ।

“अर्को किताब लेख्न कहिले शुरू गर्छौ ?”

अचम्म ! उनले त हालखबरभन्दा पहिले किताबको कुराबाट गफको मेलो निकाले ।

‘मुदिर’को आगमनपछि मेरो दिमागमा उपन्यासका पात्ररूपी बीज त प्रविष्ट भएका थिए तर ती भ्रूणका रूपमा विकास भइसकेका थिएनन् । कपिलले उकेरा लगाएपछि के चाहियो ? फुरूंग परिहालें ।

“तत्कालै लेखिहाल्न दिमागमा फुर्तिलो कथा छैन !” टार्ने कोशिस त गरें ।

तर, पात्रहरूले बसिखान कहाँ दिन्थे ? एककिसिमको ऐंठन शुरू भयो । कपिलसँगको वार्तालापको एक महिनापछि ‘पिपिरी’ यात्रा आरम्भ गरें ।

० ० ०

कतार ! धेरैको मथिंगलमा यो मरूस्थलभन्दा भिन्न छैन । प्रियजन गुमाएका आफन्तजनको मनमा त यो ‘मृत्युलोक’ नै बनेको होला । आलो पसिना टाँसिएको रियालमा जिन्दगीको रथ धकेलिरहेका परिवारजनका लागि त कतार अमरापुरी नै हुने भइगो । मेरा लागि कतार ‘मुदिर’को जन्मदाता पो भयो । कतारको उष्ण भूमिमा पाइला नटेक्दो हुँ त ‘मुदिर’ले मेरो आँगनमा कसरी पाइला टेक्दो हो ?

‘पिपिरी’को कथाचाहिँ कतार जानुभन्दा निकै अगाडिको हो । बाल्यकाल छिचोलेर कैशोर्यकालतिर पाइला चाल्दै गर्दाताकाको ।

मनभित्र ठूलो हुटहुटी थियो– उपन्यासमा भिन्न ढंगले आफ्नो जिन्दगी पोख्ने ।

तिनताक ‘अस्थिपञ्जर’ नाम दिएर उपन्यासमा हाडछाला भर्दै थिएँ । आफूभित्र भ्रमका आँकुरा पलाइहाल्यो । क्या उपन्यास लेखें लागेको थियो । तर, अमर न्यौपाने दाइले ओखती बनेर भ्रम निवारण गरिदिनुभयो, “भएन मीनराज, व्यापक गोडमेल गर्नुपर्छ ।”

वास्तवमा त्यो निकै मीठो सुझाव थियो । नत्र ‘पिपिरी’को अस्थिपञ्जर उपन्यासको कंकालमात्रै हुँदो हो । भाषा, शिल्प र लालित्यबाट कोशौं टाढा ।

झन्डै पाँच वर्ष भस्र्याएपछि ‘पिपिरी’को धून उपन्यासको आवरणमा पाठककको हातमा आइपुगेको छ ।

‘पिपिरी’ कुनै कथा होइन । यसको पात्रविधान वास्तवमा अ(कथा) नै हो ।

आख्यानकार अमर न्यौपाने दाइ अक्सर भन्छन्, “आर्यघाटमा जलिरहेको मान्छेसँग पनि दुई दर्जन उपन्यास बन्न पुग्ने कथा हुन्छन् ।”

आर्यघाट पुग्दा चिता पखालिरहेको दृश्य आँखामा प¥यो भने हत्तपत्त अमर दाइलाई सम्झन्छु– यी शवको धूँवा होइन, नलेखिएको उपन्यासको गन्ध हो ।

‘पिपिरी’ त्यही जल्न नपाएको एउटा कथा हो ।

सुविख्यात नाटककार टोम स्टोपर्ड भन्छन्, “यदि तपाईंले आफ्नो बाल्यकाल बोकेर हिँड्नुहुन्छ भने तपाईं कहिल्यै बूढो हुनुहुन्न ।”

‘पिपिरी’ त्यस्तै कथा हो, जसका पात्रहरू जहिल्यै बालख रहन्छन् । कहिल्यै जवान हुँदैनन् । बुढ्यौली त उनीहरूको शब्दकोषमै छैन ।

लेख्न बस्दा मेरो मानसपटलमा प्रेमचन्दको एउटा भनाइ ठुङ्न आइपुग्छ– लेख्न त ती मानिसहरूले सक्छन्, जोभित्र छटपटी हुन्छ ।

वास्तपमा ‘पिपिरी’ मभित्रको त्यही छटपटी र हुटहुटीको अतृप्त कथा हो ।

पछिल्लो समय आख्यानमा निर्माण, विनिर्माणको उपक्रम चलिरहेछ । कोठमा बसेर हामी स्वैरकल्पनाका अनेक फूलबुट्टा भरिरहेका हुन्छौं । आस्वादित बनिरहेका हुन्छौं । तर, पनि दुःखी छौं हामी ।

कालान्तरमा आफैंले लेखेका कथा पनि निस्प्राण र नीर्जिव लाग्न थाल्छन् । वास्तवमा त्यस्ता कथाहरूको त जीवन नै हुँदो रहेनछ । र त, अरूका ठुल्ठूला कथा खोज्दै हिँड्न हामीले आफ्नै कथा भन्न गाह्रो पो मानिरहेका छौं कि भन्ने आत्मानुभूति पनि हो– ‘पिपिरी’ ।

वास्तवमा आफैंतिर फर्किएर नहेर्दासम्म आफ्नो जीवनको रंग ठम्याउन गाह्रो हुन्छ । अतः आफू हिँडेको बाटोको पादध्वनि पनि हो– ‘पिपिरी’ ।

शहरी सभ्यताको थिचोमिचोमा परेपछि ग्राम्य सभ्यता इतिहासको गर्तमा विलुप्त भइसक्यो । फाटेको जाँघेबाट चिहाइरहेको बाल्य अभाव, चुँडिएका चप्पलमा मुस्कुराइरहेको शिशु जिन्दगी, वनपाखामा गुञ्जने पिपिरीको सुरम्य संगीत । र, हिजोका बालसुलभ भोगाइहरू क्रमशः मिथ, लोक र ग्राम्य कथा बनिसके ।

केही गाउँको मौलिकता ०७२ वैशाखको भूकम्पले आफूसँग लिएर गयो । बाँकी चिनारी भएरभरका युवासँगै विदेश पलायन भइसक्यो । हिजो आफूले भोगेको औसत तर अतिव लोभलाग्दो बाल्यकाललाई जिउँदो राख्न पनि उपन्यासकै सहारा लिनुपर्‍यो । यसर्थ ‘पिपिरी’ आमबाल्य भोगाइको रमणीय संग्रहालयसमेत हो ।

० ० ०

बालखहरू अबोध हुन्छन् भन्ने आमबुझाइ छ । तर, उनीहरूको शैशव मानसपटल जिज्ञासा र कुतूहलले भरिएको हुन्छ भन्ने तथ्य किन हो किन हामीले बिर्सिएका छौं । भविष्यको सहाराका नाममा हामीले उनीहरूलाई आफ्नो सपनाका भरिया बनाएका छौं । गाउँ–समाज र आफ्नै परिवारप्रति उनीहरूको अलग दृष्टिकोण हुन्छ र यसले उनीहरूको वैयक्तिक जीवनमा प्रभाव पारिरहेको हुन्छ भन्ने तथ्यसँग परिचित त छौं तर आँखा चिम्लन्छौं ।

तसर्थ ‘पिपिरी’मा म आफैंले भोगेर आएको भूतपूर्व जिन्दगीलाई वर्तमानको क्यानभासमा उतार्ने कोसिस गरेको छु । समाजमा भित्रभित्रै छिपेर बसेको बाल्य मनोदशा, गरिबी र अभावको गुँडभित्र मुस्किलले पँखेटा हालेका र खुला हावामा पङ्ख फिँजाइरहेकाहरूले उपन्यासमा आफैंलाई पाउन सक्छन् ।

ढाेरपाटन न्युजमा पनि याे पढ्न सक्नुहुनेछ ।

साथीहरू नमस्कार ।

म आफूले हेरेको पहिलो फिल्म, त्यसको नोस्टाल्जिया र अनुभव तपाईंहरूसँग साझा गर्दैछु । स्वविवेकको आधारमा । तपाईंलाई मजा लाग्न सक्छ । र, बोर पनि ।

पहिलो फिल्म भएर होला सम्झना ताजै छ । संक्षेपमा सम्झन्छु ।